Höfundur greinar er Þorgerður María Þorbjarnardóttir,
Gein birtist fyrst hér í nóvember 2025: https://visbending.is/greinar/er-kolefnismarkadur-aflatsbref-eda-samvinnutaeki/
Sjöttu grein Parísarsáttmálans mætti kalla greinina um kolefnismarkað, eða kolefnisyfirfærslur. Hún fjallar um samvinnu milli ríkja í að ná skuldbindingum samningsins. Í greininni er kveðið á um að samningsríkin skuli útbúa vettvang sem heldur utan um samvinnuverkefnin og gæti að því að markmið samvinnunnar séu:
- a) Að draga úr losun og stuðla að sjálfbærri þróun.
- b) Að hvetja til og einfalda þátttöku ríkja og einkaaðila í samvinnuverkefnum sem draga úr losun.
- c) Að ríki sem hýsa samdráttar- og bindingarverkefni hljóti ágóða af.
- d) Að lokaútkoman verði alltaf samdráttur í losun á hnattræna vísu.
Í samningnum kemur skýrt fram að ákvæðið skuli ekki misnota með tvítalningu á samdrætti. (United Nations Treaty Collection, 2015)
Yin og yang
Þegar kemur að umræðunni um loftslagsmál og aðgerðir nútíðar og framtíðar sjást tveir grófflokkaðir hópar. Hóparnir skarast og örlítið af hvorum eru í hinum, eins og yin og yang. Annars vegar eru það þau sem sjá tækifæri í stöðunni og horfa jafnvel með glampa í augum til sjöttu greinarinnar og tala um tækifæri til að græða á bindingarverkefnum. Hins vegar eru það þau sem fyllast vonleysi við umræður um kolefniseiningar og mæta til dæmis á COP með skilti þar sem varað er við því að reyna að leysa loftslagsvandann með bókhaldsbrellum.
Fyrir þau sem ekki hafa sökkt sér ofan í málið er erfitt að átta sig á því hvernig greinin virkar og hvort hún skili tilætluðum árangri. Fyrirbærinu þyrfti ef til vill að finna betra nafn því „grein sex“ er ekki mjög lýsandi hugtak.
Nýjustu vendingar
Á COP29 í Aserbaídsjan í fyrra náðist saman um skipulag markaða fyrir einingar innan greinarinnar. Innan hennar eru tveir mismunandi markaðir:
6.2; Tvíhliða samningar milli tveggja ríkja sem vinna sameiginlega að því að ná markmiðum sinna landsframlaga til að færa kolefniseiningar sín á milli.
6.4; Opinn markaður milli allra ríkja sem vilja kaupa og selja kolefniseiningar. Miðlægur vettvangur á sviði Sameinuðu þjóðanna hefur umsjón með markaðnum. (Granziera et al., 2025).
Götóttur sokkur
Samtök sem gefa sig út fyrir að vakta kolefnismarkaði (Carbon Market Watch) hafa rýnt í stöðuna eftir að samstaða náðist um formsatriði á COP29 í Aserbaídjan í fyrra. Þau benda á nokkra hluti sem vel eru gerðir og nokkuð marga sem valda því að vettvangurinn er ólíklegri til að stuðla að markmiðum sínum og þá sérstaklega undir grein 6.2.
Þar er tvítalning einn af stærstu áhættuþáttunum. Þá geta lönd nýtt sér meðaltalsreglu eða „averaging approach“ til þess að komast hjá því að þurfa að draga alla bindingu sem þau selja frá sér, frá eigin bókhaldi. Að auki geta ríki í rauninni hætt við að selja einingar eftir að hafa talið þær til samdráttar hjá einstökum fyrirtækjum og talið einnig í sínu bókhaldi. Svipaða sögu er að segja um grein 6.4 en þar má þó finna fleiri varnagla.
Skýrslan metur sem svo að hætta á tvítalningu sé raunveruleg og meta áhættustýringuna ófullnægjandi undir báðum greinum. En undir grein 6.2 er áhættustýring annara óvissuþátta léleg eða mjög léleg, á meðan hún er að mestu ásættanleg en aðeins í miðlungs gæðum undir grein 6.4. Áhættuþættina má skoða á mynd hér fyrir ofan en sérstaklega áhugasamir geta gluggað í skýrsluna.
(By the Book : How Effective Are Article 6 Carbon Market Rules?, 2025)
Er hægt að staga í gatið?
Ríki í viðskiptum með kolefniseiningar verða að vera meðvituð um þessar glufur í regluverkinu og verða að krejast þess að viðskipti þeirra með kolefniseiningar séu gagnsæ og að þessar glufur verði ekki nýttar. En svoleiðis fyrirkomulag er auðvitað ekki viðunandi ástand til lengdar.
Næsta tækifæri til þess að stoppa í þennan sokk verður ekki fyrr en á COP33 sem haldið verður síðla árs 2028. Þá verður gengið frá rammanum utan um viðskiptin svo þau verði sem áreiðanlegust árið 2030 þegar mest mun reyna á. Árið 2030 munu mörg ríki þurfa að kaupa samdrátt eða bindingu til þess að ná þeim markmiðum sem þau hafa sett sér, með svokölluðum NDC (e. Nationally Determined Contributions), eða sjálsfákvörðuðum landsframlögum ríkja til Parísarsamningsins (The Paris Agreement, UNFCCC, n.d.). Noregur, Sviss, Svíþjóð og Japan hafa til að mynda kynnt magntölur um hvað þau ætla sér að kaupa mikið af kolefniseiningum til að ná markmiðum sínum (Granziera et al., 2025). Miðað við yfirlýsingar frá núverandi ráðherra málaflokksins á Íslandi og Umhverfisstofnun, mun Ísland ekki ná markmiðum sínum fyrir árið 2030. Ekki liggur fyrir hvernig eða hvaðan Ísland hyggst kaupa kolefniseiningar til að ná markmiðunum.
Tækifæri fyrir Ísland?
Þá komum við að spurningunni hvort að við getum ekki grætt eitthvað á þessu kerfi. Sú spurning snýr ekki að því hvort Ísland ætli sér að kaupa kolefniseiningar heldur hvort að við getum líka selt þær.
Ísland er í þeirri sérstöku stöðu að hafa sett sér tölulegt markmið í flokki samfélagslosunar fyrir árið 2030, en ekki í öðrum flokkum heldur er þar vísað til reglugerða Evrópusambandsins. Ég tel því ekki skýrt á hvaða tímapunkti íslenska ríkið geti selt umframeiningar í flokki iðnaðar og landnotkunar. En það skiptir kannski ekki öllu máli þar sem forsenda þess að íslenska ríkið geti selt einingar undir sjöttu greininni er að við stöndum við skuldbindingar okkar og gott betur, sem er fjarri lagi. Við þurfum á öllum okkar samdrætti að halda til að ná eigin markmiðum. Ekki bara til 2030 heldur líka til 2035. Svo ævintýralegar hugmyndir um miklar ríkistekjur af sölu kolefniseininga eru ekki annað en skýjaborgir.
Mögulega geta íslenskir einkaaðilar selt einingar sem telja til iðnaðar eða ETS kerfisins (ETS er viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir). Til þess þurfa verkefnin að vaxa mjög hratt ef þau eiga að skapa einhverjar tekjur. Ég vara við „win-win“ hugsunarhætti þegar slík verkefni koma við sögu þar sem kostnaður er alltaf einhver og allar auðlindir okkar eru takmarkaðar. Mjög mikilvægt er að rannsaka áhrif föngunar- og förgunaraðferða á lífríkið áður en farið verður í að skala þær upp.
Það er að sjálfsögðu áríðandi að við notum þá tækni sem er til staðar til að fanga og binda kolefni. Vísindanefnd Sameinuðu þjóðanna í loftslagsmálum IPCC segir nauðsynlegt að nota föngun og förgun á miklu stærri skala en hinn almenna borgara grunar. En ég tel varhugavert að láta hagnaðarsjónarmið ráða ein þeirri vegferð. Föngun og förgun krefst auðlindanotkunar og á að vera neyðarúrræði einungis fyrir þá losun sem okkur tekst ekki að koma í veg fyrir. Hún verður að vera eins lítil og möguleg er.
Árangur í samdrætti
Meginmarkmið sjöttu greinarinnar er að stuðla að samdrætti á heimsvísu. Í grein sem birtist í tímaritinu Nature Communications er metið sem svo að minna en 16% af útgefnum kolefniseiningum hafi skilað sér í raunverulegum samdrætti (Probst et al., 2024). Í júlí 2024 skrifuðu 80 samtök undir yfirlýsingu þess efnis að kolefnisjöfnun grafi undan raunverulegum árangri (AbibiNsroma Foundation et. al., 2024). Þau benda á að möguleikinn á kolefnisjöfnun gefi falska tilfinningu fyrir árangri á meðan þau sem rík eru geti borgað sig frá vandanum. Bindinguna skorti tryggingu fyrir varanleika og stuðli þar með síður að félagslegu réttlæti.
Þegar peningar koma við sögu er hætta á að góð verkefnin snúist upp í andhverfu sína. Dæmi um slíkt eru til innan verkefna sem kallast REDD+ verkefni. REDD+ stendur fyrir „Reducing emissions from deforestation and forest degradation in developing countries” eða samdráttur í losun frá skógareyðingu og hnignun skóga í þróunarríkjum. Um er að ræða verkefni sem sett var af stað undir Sameinuðu þjóðunum en vísindamenn greinir á um ávinninginn (Lord, 2025). Dæmi í Tansaníu og á fleiri stöðum sýna að sumstaðar hefur fjárhagslegur ábati af bindingu í skógum orðið til þess að stjórnun á landnýtingu skóga færist frá nærsamfélögum yfir til þeirra sem stjórna fjármagninu. Þetta hefur leitt til þess að stýringin verður verri og skógarnir binda mælanlega minna kolefni en áður. Slíkt er kallað REDD+ þversögnin. Það ríkir því mikil óvissa um gagnsemi kolefnismarkaða eins og staðan er í dag.
Gagnsemi sjöttu greinarinnar
Sjötta greinin og kolefnismarkaðir almennt þurfa að vera álitnir neyðarúrræði og ekki aðalvalkostur ríkra þjóða sem ætla að kaupa sig frá vandanum. Aðal forgangsatriði allra þjóða verður að vera að draga sannarlega úr losun, ekki einungis nettólosun. Íslandi hefur ekki gengið vel að draga úr losun og þrátt fyrir að stjórnvöld segist ætla að taka til í loftslagsmálum, draga þau úr fjármagni til umhverfismála með hinni hendinni. Að auki eru markmið íslenskra stjórnvalda langt frá því að vera í takt við ráðleggingar IPCC (IPCC, 2023).
Heimildaskrá
- AbibiNsroma Foundation et. al. (2024). Joint Statement Why carbon offsetting undermines climate targets.
- By the book : How effective are Article 6 carbon market rules? (2025). In Carbon Market Watch (Issue July).
- Granziera, B. B., Malvar, K. H., Verdieck, J., Malvar, K. H., Nemitz, D., Ferreira, F., Aouane, F., Laloe, F., Gamble, G., Salway, H., Ruesga, J., Ritchie, L., Birigazzi, L., Comstock, M., Ferrato, M., Perrone, M., & Temores, M. B. (2025). Article 6 Explained.
- IPCC. (2023). AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023.
- Lord, E. J. (2025). Fragmenting forest governance: Land tenure and the REDD+ paradox in Kigoma pilot project, Tanzania. Political Geography, 116, 103234.
- Probst, B. S., Toetzke, M., Kontoleon, A., Díaz Anadón, L., Minx, J. C., Haya, B. K., Schneider, L., Trotter, P. A., West, T. A. P., Gill-Wiehl, A., & Hoffmann, V. H. (2024).Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects. Nature Communications 2024 15:1, 15(1), 1–14.
- The Paris Agreement | UNFCCC. (n.d.). Retrieved October 7, 2025
- United Nations Treaty Collection. (2015). Paris Agreement.
Höfundur Þorgerður María Þorbjarnardóttir,
Gein birtist fyrst hér: https://visbending.is/greinar/er-kolefnismarkadur-aflatsbref-eda-samvinnutaeki/
