Ríkisstjórn Íslands státar sig gjarnan af því að hún hafi plan. Ekki síst ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagsmála. En planið virðist fyrst og fremst snúast um krónur og aura. Þess ber skýrt merki í málaflokkum Jóhanns Páls. Slagorð á borð við “ræsum vélarnar” “höggvum á hnútinn” og “rjúfum kyrrstöðuna” hafa verið áberandi, og oft í málaflokkum þar sem enginn sérstakur hnútur eða kyrrstaða hefur verið. Nei, þetta er bara áróður, ímyndarsköpun. Við eigum að trúa því að hér hafi ríkt stöðnun, jafnvel skortur. Ég og fleiri sem starfa við umhverfismálin höfum hins vegar ekki orðið vör við að það sé neitt áberandi plan í málaflokki umhverfismála. Fögur fyrirheit vissulega en aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa verið nokkuð sundurlausar, eins og bútasaumsteppi þar sem stóra búta vantar. Það má segja að margnefndur skorturinn sé einmitt á efndum fyrirheita í umhverfisvernd.
Fögur fyrirheit en minna farið fyrir efndum
Nú þegar rúmt ár er liðið frá því að ríkisstjórnin tók við völdum er mikilvægt að líta yfir farinn veg og athuga hvort eitthvað hafi áunnist í málaflokknum. Ræður umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hafa verið á alla vegu, það virðist hafa farið mest eftir því hver er að hlusta. Á fundi Landsvirkjunar segir Jóhann Páll að faghópar rammaáætlunar eigi ekki að stjórna því í hvaða flokkum virkjanahugmyndir enda heldur sé það viðfangsefni pólitíkurinnar. Sami ráðherra talar með öðrum hætti á fundum um umhverfismál. Þar talar hann gjarnan um AMOC og mikilvægi þess að treysta vísindunum. En hvað hefur ráðherrann raunverulega lagt, þ.e. lagafrumvörp, reglugerðir, styrkveitingar eða stefnumótun? Ég tók það einmitt saman.
Vernd í hafi
Stærsti stólpinn í framkvæmd hafverndar á þessu ári var líklega fullgilding BBNJ samningsins um verndun líffræðilegrar fjölbreytni utan lögsögu ríkja. Þá hefur einnig verið samþykkt stefna um líffræðilega fjölbreytni þar sem lagðar eru línur um verndun vistkerfa í hafi og vísað til 30% markmiðsins fyrir árið 2030, þ.e. að 30% hafsvæða njóti verndar. Jóhann Páll talaði um ætlun Íslenskra stjórnvalda að vernda 30% íslenskra hafsvæða fyrir árið 2030 á Hafráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Nice í Frakklandi.
Það er á reiki hvar sú vinna er stödd en skýrsla um verndarsvæði í hafi var birt í ágúst 2024. Halda átti áfram með þá vinnu en eftirgrennslan náttúruverndarsamtaka nýlega hefur ekki verið svarað.
Það er gríðarlega mikilvægt að hafsvæði umhverfis Íslands verði flokkuð þannig að ljóst sé hvaða svæði eru mikilvæg fyrir vistkerfi og líffræðilega fjölbreytni. Til dæmis hefur Ísland nú þegar samþykkt aðferðafræði sem notuð er á alþjóðleg hafsvæði og nefnist EBSA (Ecologically or Biologically Significant Areas). Þetta ætti að vera verkefni Hafrannsóknarstofnunar sem tilheyrir ráðuneyti atvinnuvega. Því er ljóst að hér liggur ábyrgðin hjá tveimur ráðuneytum og undirstofnunum þeirra. Á sama hátt væri hægt að festa í sessi þá vernd sem nú þegar á sér stað í formi bannsvæða við botnveiði.
Þessa vinnu ættu umræddar stofnanir og ráðuneyti að hefja nú þegar, og almenningur á að fá að koma að vinnunni og fylgjast með henni. Það er ólíðandi hvað það er lítið að frétta af friðun hafsvæða umhverfis Ísland, sérstaklega í ljósi yfirlýsingar ráðherra á hafráðstefnunni. Hér þarf að spýta í lófana!
Endurheimt votlendis
Stjórnvöld hafa ásamt Fuglavernd og RSPB sett af stað verkefnið Peatland LIFEline þar sem Evrópusambandið hefur veitt milljarð króna í styrk til verkefnis sem leggur áherslu á að auka þekkingu og skilning á votlendissvæðum á Íslandi. Þá fékk Votlendissjóður úthlutað úr loftslags og orkusjóði og reglugerðvar sett utan um hvata og stuðningsverkefni í landgræðslu og skógrækt. Þannig að þessi mál eru að hreyfast í rétta átt sem er vel. Það verður spennandi að sjá hvort þessari ríkisstjórn gangi betur en fyrri ríkisstjórnum að endurheimta votlendi á ríkisjörðum. Þar hafa loforð verið svikin trekk í trekk. Mikið verk er að vinna og ekki verður fagnað fyrr en árangri er náð.
Enn eru áskoranir til staðar í átaki í endurheimt og mögulega hefur verið lögð of mikil áhersla á að endurheimtin geti skapað miklar tekjur með sölu á kolefniseiningum, en ekki hafi verið sett næg áhersla á hinn fjölþætta ávinning sem endurheimtin hefur í för með sér. Það er hætt við því að landeigendur einkajarða haldi að sér höndum í von um að meira fjármagn verði hægt að hafa upp úr endurheimt síðar meir.
Orkuskipti í samgöngum og dregið úr áburðarnotkun
Þegar ráðherra kynnti nýtt landsframlag Íslands til Parísarsamningsins nefndi hann bæði að hraða yrði orkuskiptum í samgöngum og að dregið yrði úr áburðarnotkun með sérstökum styrkjum. Stærsta aðgerðin í þágu orkuskipta eru breytingar á vörugjöldum bifreiða en þar eru felld niður vörugjöld á hreinorkubifreiðum að hluta og vörugjöldin hækkuð á bensín og díselbíla. Á móti kemur að við innleiðingu á kílómetragjaldinu lækkaði verð á bensíni og olíu sem gæti haft þær afleiðingar að notkun á jarðefnaeldsneyti aukist. En við vonum auðvitað að svo verði ekki!
Þá hafa einnig verið kynntir styrkir til markvissari og loftslagsvænni áburðarnotkunar. Því ber að fagna.
Í umræðunni um loftslagsmál hefur mikil áhersla verið á AMOC, þ.e. veltihringrás Atlantshafsins, grunnforsendu Golfstraumsins og Irminger-straumsins, sem gerir okkar hánorræna land byggilegt. Jóhann bendir á að hlusta verði á vísindalega ráðgjöf hvað hann varðar. Það er mjög gott að benda á þetta á alþjóðlegum vettvangi, en umræðan um AMOC ein og sér dugar ekki til aðgerða.
Á sama tíma hyggst ríkið afhenda flugfélögum sem fljúga til Íslands áfram fríar losunarheimildir, í stað þess að þau kaupi þær innan ETS-kerfisins. Við þurfum að gera okkur grein fyrir að þetta er hrein niðurgreiðsla á jarðefnaeldsneyti sem ótrúlega lítil umræða hefur verið um miðað við þær hundruðir milljóna sem það kostar ríkið á ári hverju.
Það skortir alla samfellu og trúverðugleika í stjórnsýslu og stefnumótun loftslagsmála á Íslandi. Aðgerðir og styrkir eru ómarkvissar, áætlunin er ótrúverðug, því forgangsröðun og langtímaplan skortir algjörlega. Ráðherra hefur boðað tiltekt í loftslagsmálum og Ríkisendurskoðun skoðar einnig stjórnsýslu málaflokksins og mun skila skýrslu fljótlega. Eftir henni er beðið í ofvænni.
Vernd íslenskrar náttúru og víðerna.
Á Umhverfisþingi talaði ráðherra fallega um íslenska náttúru og þá ábyrgð sem við berum á því að passa upp á að vernda hana og að ganga ekki um of á hana. Þar tíundaði hann mikilvægi þess að passa upp á víðerni landsins en 40% ósnortustu víðerna í Evrópu eru á Íslandi.
Í ræðu ráðherra segir hann að við þurfum að fara varlega og hugsa ekki bara mánuði og ár fram í tímann heldur áratugi og árhundruð.
Nokkrir staðir hafa verið friðaðir á ráðherratíð Jóhanns Páls og samþykkt var á Alþingi þingsályktun um framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár sem hefði átt að samþykkja fyrir löngu, enda vinna á vegum síðustu tveggja, jafnvel þriggja ríkisstjórna. Einungis sex svæði eru tilgreind í þingsáætluninni en upphaflega voru þau yfir hundrað talsins. Það eru mikil vonbrigði.
Þá voru útnefndir sérstæðir birkiskógar, Hólavallakirkjugarður friðlýstur, Stjórnunar- og verndaráætlun sett fyrir Stórurð og Dyrfjöll og friðlandinu í Vatnsfirði verður sem betur fer ekki haggað, a.m.k. ekki á næstunni.
Þessum fáu skrefum má auðvitað fagna en samt er ljóst að mikill ágangur er á ósnortna náttúru með stórum og smáum framkvæmdum sem hver og ein saxar smátt og smátt á óröskuð svæði landsins.
Stefnan um líffræðilega fjölbreytni ætti í samstarfi við aðrar stefnur, en kannski sérstaklega landsskipulagsstefnu, að tryggja að það náist heildarsýn yfir þá ósnortnu náttúru sem við eigum og hvernig við ætlum að umgangast hana til framtíðar. Því miður virðast aðrar stefnur og þar með talin atvinnustefna í vinnslu, einblína á vöxt með litlu sem engu tilliti til umgjarðarinnar og kostnaði sem af hlýst á öðrum sviðum en beinhörðum peningum.
Orkuöflun til verðmætasköpunar og sérstaða rammaáætlunar
Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur lýst ánægju með rammaáætlun og lýst henni sem „séríslensku nálarauga virkjanakosta“ á Umhverfisþingi í Hörpu. Á sama tíma þreytist hann ekki á að lýsa því yfir að auka skuli orkuöflun.
Orkuöflun og verðmætasköpun er vissulega mikilvægur þáttur í því að reka samfélag og Landvernd hefur lýst ánægju með boðað átak í leit og nýtingu jarðhita þar sem ágóðinn kemur til með að gagnast almenningi með augljósum hætti. En að einblína stöðugt á að auka orkuöflun hjá þjóð sem framleiðir meiri endurnýjanlega orku á mann en nokkuð annað ríki veraldar, er varhugavert. Þessi málaflokkur hefur verið einna mest áberandi í riti og ræðu ríkisstjórnarinnar og orðræðan minnir einna helst á árin 2003-2007 í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar. Ráðherra hefur lofað 50% hraðari afgreiðslutíma hjá Orkustofnun, haldið vinnustofu með orkugeiranum um einföldun, flýtimeðferðir og skilvirkni í orkumálum og boðað rýmri heimild ríkisins til eignarnáms til uppbyggingar orkuinnviða.
Þetta minnir óþyrmilega á frægan bækling Markaðsskrifstofu íslenskra stjórnvalda árið 1997, þar sem fyrirtækjum í orkufrekum iðnaði var lofað „minimum red tape“, lágmarks umhverfis- og stjórnsýsluhindrunum.
Þá vekur það sérstaka athygli að til þess að auka afhendingaröryggi á Norðausturlandi á að nota 2,2 milljarða úr loftslags- og orkusjóði en stjórn sjóðsins hafði enga aðkomu að því að ráðstafa þeim fjármunum heldur var það ráðherra sem tók ákvörðun um að skera sjóðinn niður um það sem nemur kostnaðinum við framkvæmd, sem Landsnet og Rarik ber lagaleg skylda til að sinna og hefði átt að fjármagna.
Lagafrumvörp og þingsályktunartillögur tengdar orkumálum hafa verið sjö talsins, til samanburðar hafa öll önnur frumvörp og þingsályktunartillögur hjá ráðuneytinu til samans verið átta. Að frátöldum tveimur frumvörpum um hátternisreglur og forgang almennings eru öll orkufrumvörpin sett fram til að stytta ferla, draga úr samráði, fækka kæruleiðum og draga þannig úr aðkomu almennings að þessum afdrifaríku ákvörðunum. Eitt frumvarpið er sérstaklega sett fram til að bregðast við niðurstöðu Héraðsdóms um Hvammsvirkjun. Frumvarpið er í raun sett fram til að ómerkja dóm. Við í Landvernd teljum um valdbeitingu að ræða svo knýja mætti áfram virkjunarframkvæmdirnar þrátt fyrir dóminn.
Það er holur hljómur í orðum ráðherra um nálarauga rammaáætlunar. Fram hafa komið margar tillögur um að færa virkjanahugmyndir í nýtingarátt, annað hvort úr vernd í biðflokk eða bið- í nýtingarflokk. Nálaraugað á greinilega að víkka út með pólitísku valdi. Þar má telja upp tillögu ráðherra að færa Garpsdal úr biðflokki í nýtingarflokk en annars hafði verið lagt til að flokka allar vindorkuhugmyndir í biðflokk. Faghópur rammans telur einfaldlega ekki hægt að setja hugmyndina í nýtingu vegna óvissu um áhrif á haförninn sem við berum alþjóðlega ábyrgð á. Þá var gerð tillaga um að færa Kjalölduveitu og Hérðasvötn úr verndarflokki í biðflokk og að færa Hamarsvirkjun úr verndarflokki í biðflokk. Þá var vindorkufrumvarp sem birtist á samráðsgátt nýlega, skref í rétta átt þar sem áformað er um að fjöldi svæða verði undanskilin hagnýtingu vindorku. En eins og Landvernd, Fuglavernd og fleiri bentu á í umsögnum sínum gengur frumvarpið ekki nógu langt til þess að vera traust aðhald við kynningar á yfir 40 verkefnum erlendra stórfyrirtækja hringinn í kring um landið.
Fjármagn og skammtímahagsmunir ráða för
Það er augljóst eftir þessa yfirferð að það er viðleitni til staðar til að stuðla að náttúru- og umhverfisvernd, en hún er ekki í forgangi. Það fer ekki milli mála að orkuöflun, á kostnað íslenskrar náttúru er aðalatriðið. Fögur orð á umhverfisþingum og ámóta viðburðum eru ekki traustvekjandi þegar heildarmyndin er skoðuð.
Ræsum vélarnar, höggvum á hnúta og rjúfum kyrrstöðuna eru slagorð sem eru mun meira áberandi en yfirlýsingar um náttúru- og umhverfisvernd, í málflutningi ráðherrans er sem á að hafa umhverfis- og loftslagsmál sem grunnstoðir í sínu ráðuneyti.
Skýrustu dæmin má finna í öllum þeim fjölda verkefna sem snúast um að stytta og einfalda ferla, skera burt rauða límbandið. Látið er eins og það skipti sköpum í löngu ferli, hvort umsagnarfrestur almennings sé tvær eða sex vikur, í risaframkvæmdum sem taka mörg ár í undirbúningi og valda óafturkræfum náttúruspjöllum. Náttúruverndarsinnar sem af hugsjón keppast við að lesa hundruð blaðsíðna af umhverfismatsskýrslum við eldhúsborðið á kvöldin eiga að gyrða sig í brók og sýna fádæma snerpu við umsagnaskrif, en framkvæmdaaðilar sem hafa jafnvel ástundað óheiðarleg vinnubrögð, líkt og Landsvirkjun gerði í sumar þegar hún þóttist vera að sækja möl þegar augljóslega var verið að grafa skurð fyrir Hvammsvirkjun, standa hróðugir og níða jafnvel niður faglega vinnu rammaáætlunar. Slíkt skapar sundrung en ekki samstöðu.
Því er gjarnan haldið hátt á lofti að það að ekki hafi tekist að samþykkja þriðja áfanga rammaáætlunar á þingi í mörg ár, sé merki þess að ekkert hafi gerst í orkumálum í fjölda ára. Vandræðagangur á þingi er á einhvern undarlegan hátt notaður sem átylla til þess að stytta og einfalda umsóknir og samráð á leyfisveitingaferlinu. Á meðan rammaáætlun var föst í þinginu jókst raforkuframleiðsla Íslendinga samt um 2,2 TWst á síðustu 10 árum. Það er ekki kyrrstaða í mínum bókum.
Batnandi mönnum er best að lifa
Ég tel enn möguleika fyrir þessa ríkisstjórn að ávinna sér trúverðugleika í málaflokki umhverfis og loftslagsmála, en til þess þarf verulegan viðsnúning og meiri auðmýkt.Ríkisstjórnin gæti til dæmis:Sett alvöru kraft í að forgangsraða og setja skýra framtíðarsýn fram með trúverðugri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og gæta þess að verkefnastjórn og aðrir aðilar í stjórnsýslu loftslagsmála hafi gögn aðföng og bolmagn til þess að sinna sínum verkefnum.
Bætt greiningarvinnu á því hvernig aðgerðirnar vinna saman og hvernig gæta skuli þess að þær bitni ekki mest á viðkvæmm hópum. Við megum engan tíma missa!
Friðað strax svæði í hafi með náttúruverndarlögum. Þau fjölmörgu félög sem styðja við verndarmarkmiðin eru meira en til í að koma með í þessa vinnu. Ekki er farsælt að einblína á hindranir, heldur þarf að einblína á lausnirnar.
Fyrst og fremst er mikilvægt að forgangsraða náttúrunni ofar. Pólitískt hringl með niðurstöðu faghópa í rammaáætlun er jafn alvarlegt og afdrifaríkt og ef stjórnvöld virtu ráðgjöf Hafró að vettugi og ákveddu að veiða miklu meiri fisk, vegna þess að „eftirspurn eftir fiski sé svo mikil“.
Það að vera með plan hlýtur að þýða að horft sé til framtíðar. Það á að vera langtímaplan en ekki skammtímaplan. Það má ekki ganga fram með offorsi, það er skammgóður vermir. Þegar kemur að því að ráðstafa verðmætum auðlindum er mikilvægt að flýta sér hægt, meta þarf í hverju hin raunverulegu verðmæti felast. Brussugangur, án faglegra vinnubragða, eðlilegt samráð við almenning og með virðingu fyrir langri framtíð, getur haft miklar neikvæðar fyrirsjáanlegar, og ófyrirsjáanlegar afleiðingar.
Náttúru- og umhverfisverndarmál snerta fleiri ráðuneyti en umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðuneytið. Þar má nefna þjóðlendumál, hvalveiðar, lagar- og landeldi og margt fleira. Mál sem tilheyra til dæmis atvinnuvegaráðuneytinu. Sömu lögmál eiga hér við, fjölmörg fjölbreytt félagasamtök sinna hugsjónarstarfi fyrir almenning landsins og vinna að vernd og viðhaldi náttúrunnar. Í samtölum innan geirans hefur komið fram að upplifun þeirra er sambærileg við okkar, stemningin og stefnan er mótdræg verndarsjónarmiðum, því miður.
Hér hefur verið stiklað á stóru í stöðu náttúru- og umhverfisverndarmálum snemma vors 2026 og hvernig við upplifum sýn ríkisstjórnarinnar á þessi mál. Það eru blikur á lofti. Munum að mörg eyðilegging náttúru landsins verður ekki tekin til baka. Náttúra á að njóta vafans, við skuldum ókomnum kynslóðum það.
