Sjálfbærnimenntun

Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Markmið sjálfbærnimenntunar er að skapa samábyrgt samfélag þar sem allar ákvarðanir og gjörðir taka mið af umhverfi, efnahag og félagslegri sanngirni.
Markmið sjálfbærnimenntunar er að skapa samábyrgt samfélag þar sem allar ákvarðanir og gjörðir taka mið af umhverfi, efnahag og félagslegri sanngirni.

Menntun til sjálfbærni – sjálfbærnimenntun

Stefnan sem unnið er eftir í Skólum á grænni grein kallast sjálfbærnimenntun eða menntun til sjálfbærni. Markmið stefnunnar er að skapa samábyrgt samfélag þar sem allar ákvarðanir og gjörðir taka mið af umhverfi, efnahag og félagslegri sanngirni. Mikilvægt er að þroska hvern einstakling sem virkan borgara, meðvitaðan um gildi sín, viðhorf og tilfinningar gagnvart ofantöldum hlutum bæði heima fyrir og hnattrænt. Þetta á við alla menningarhópa í nútíð og framtíð. Þetta kann að hljóma flókið en í rauninni má ná fram þessum markmiðum ef hver og einn breytir hugsunarhætti sínum bara örlítið.

Skoðum aðeins hugtakið sjálfbærni, hvað er það eiginlega? Það má útskýra sjálfbærni á marga mismunandi vegu en ein skýringin gæti verið sú að sjálfbærni sé það að allir Jarðarbúar, óháð því hvar og hvenær þeir eru fæddir, lifa eins góðu lífi og hægt er án þess að ganga of nærri auðlindum Jarðar, öðru fólki og lífverum.

Skoðum þetta aðeins nánar. Öll höfum við ákveðnar grunnþarfir sem við þurfum að uppfylla til að lifa mannsæmandi lífi. Þetta eru hlutir á borð við mat, húsaskjól, föt, heilsu, menntun og þannig mætti áfram telja. Þó þetta sé á allra vitorði er langt því frá að allir Jarðarbúar búi við þessi sjálfsögðu mannréttindi og er bilið á milli þeirra sem mest hafa og þeirra sem minna hafa afar breitt. Það má því segja að sjálfbærni snúist um það að jafna muninn á milli þeirra sem hafa það best og þeirra sem hafa það verst án þess að það bitni á auðlindum jarðar, öðru fólki eða lífverum. Þannig þyrftu þeir sem neyta mest og búa við bestu lífskjörin, í ljósi ofantalinna atriða, að sætta sig við aðeins minna en þeir neyta í dag og sýna meiri ábyrgð í neyslu sinni – en hafa samt áfram nóg og vel það. Þetta þýðir ekki að lífskjör þeirra muni versna, enda er ekkert sem segir að ofgnótt sé endilega það besta. Að sama skapi þarf að gera þeim sem búa við verstu lífskjörin það kleyft að uppfylla allar grunnþarfirnar á góðan og mannsæmandi hátt. Markmiðið er því að skapa jafnvægi á milli allra Jarðarbúa þannig að allir geti lifað góðu, mannsæmandi lífi innan þess ramma sem auðlindir Jarðar setja okkur.

Sjálfbærnimenntun og aðalnámskrá

Eins og sjá má er jafnrétti allra Jarðarbúa, óháð því hvar og hvenær þeir eru fæddir, afar mikilvægur þáttur sjálfbærni sem og mannréttindi. Auk þess er lýðræði órjúfanlegur þáttur, þ.e. það að ákvarðanir og framkvæmdir séu gerðar í samvinnu við alla einstaklinga hvers samfélags. Án lýðræðis og mannréttinda er ólíklegt að jafnrétti náist, þar sem raddir ólíkra hópa fólks fá þá síður að heyrast. Að búa við heilbrigði og velferð ættu einnig að vera grunnmannréttindi allra Jarðarbúa enda mikilvægt að okkur öllum líði vel, bæði andlega og líkamlega. Læsi er mikilvægur hluti þess að lifa í mannlegu samfélagi, læsi á bókina skiptir vissulega miklu máli en líka annars konar læsi s.s. á samfélag, umhverfi, náttúru, miðla og fjármál. Sköpun er einnig mikilvægur þáttur sjálfbærni, maðurinn er mest skapandi lífvera sem uppi hefur verið hér á Jörð (svo vitað sé) og hefur með sköpunarkrafti sínum komið okkur á öld tækni og framfara sem á sér ekki hliðstæðu í sögu Jarðarinnar. Við hljótum að geta virkjað þennan sköpunarkraft til að stemma stigu við þá eyðileggingu sem mannleg tilvera hefur haft í för með sér síðastliðnar aldir!

Flestir ættu að sjá rauðan þráð í skáletruðu orðunum hér að ofan, þetta eru grunnþættir aðalnámskrár leik-, grunn- og framhaldsskóla. Því má sjá að grunnþættirnir eru órjúfanlegir þættir í allri umræðu um sjálfbærni og þar með í Skólum á grænni grein. Sjálfbærnimenntun er því annað og meira en það að kenna börnum grunnatriði á við að flokka sorp og spara rafmagn, án þess að hér sé dregið úr mikilvægi þess. Sjálfbærnimenntun snýst um að skapa ábyrga samfélagsþegna, sem saman vinna að því markmiði að finna leiðir og aðgerðir til að allir Jarðarbúar geta lifað góðu lífi án þess að það bitni meira á móður Jörð en það hefur nú þegar gert. Virkni nemenda, gagnrýnin hugsun, langtímahugsun, framtíðarsýn, samvinna og þekking á málefnunum skipta þar miklu máli. Lykilhugtak í sjálfbærnimenntun er geta til aðgerða sem lesa má nánar um hér á eftir en í henni felast einmitt ofantaldir hlutir. Vonandi ert þú, lesandi góður, einhverju nær um hvað hugtökin sjálfbærni og sjálfbærnimenntun fela í sér. Hins vegar er spurningin hvernig best sé að haga kennslu til að ná þessum atriðum fram. Það sem á eftir fer í handbókinni er ætlað til að auðvelda framkvæmd sjálfbærnimenntunar og getu til aðgerða innan skóla og að sýna hvernig nýta megi Skóla á grænni grein sem tæki til að koma grunnþáttum menntunar í aðalnámskrá inn í skólastarf.

Menntastefna aðalnámskrár, sem Mennta- og menningarmálaráðuneytið gaf út árið 2011, er reist á þeim sex grunnþáttum menntunar sem tæpt hefur verið á, þ.e. lýðræði og mannréttindum, heilbrigði og velferð, jafnrétti, læsi og sköpun auk sjálfbærni. Grunnþættirnir eiga að fléttast inn í og vera sýnilegir í skólastarfinu öllu og eiga jafnframt að koma fram í inntaki námsgreina og námssviða. 

Fram kemur í almennum hluta aðalnámskrár að þó grunnþættirnir séu settir fram sem aðskildir þættir tengjast þeir innbyrðis og eru háðir hver öðrum. Þetta endurspeglast ekki síst í grunnþættinum sjálfbærni, en ómögulegt er að vinna að sjálfbærni án þess að taka tillit til allra hinna grunnþáttanna. Þetta kemur fram í aðalnámskránni, en þar segir:

„Sjálfbærni snýst um samspil umhverfis, efnahags, samfélags og velferðar. Sjálfbærni felur í sér virðingu fyrir umhverfinu, ábyrgð, heilbrigði, lýðræðisleg vinnubrögð og réttlæti, ekki bara í nútíma heldur og gagnvart komandi kynslóðum. Þannig er óhugsandi að unnt sé að stuðla að mannréttindum án þess að jafnframt sé leitað eftir sjálfbærni og jafnvægi í þróun samfélagsins. Sjálfbærni er einnig háð því að hugað sé að jafnrétti þjóðfélagshópa.“ (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011 bls. 15-16)

Eins og sjá má felast grunnþættirnir lýðræði og mannréttindi, heilbrigði og velferð auk jafnrétti í sjálfbærni. Sköpun er jafnframt mikilvægur hluti sjálfbærni en nauðsynlegt er að þroska skapandi og frjóa huga til að takast á við þær áskoranir sem heimurinn stendur frammi fyrir. Læsi er einnig órjúfanlegur hluti af sjálfbærni ekki síst læsi á samfélag, menningu, umhverfi og náttúru. Allt er þetta mikilvægur hluti sjálfbærnimenntunar.

Geta til aðgerða er jafnframt samofin og samtengd grunnþættinum sjálfbærni og sjálfbærnimenntun og er í aðalnámskrá einmitt komið inn á mikilvægi sjálfbærnimenntunar í skólastarfi auk getu til aðgerða:

„Í sjálfbærnimenntun felst að skapa samábyrgt samfélag þar sem sérhver einstaklingur er þroskaður sem virkur borgari, meðvitaður um gildi, viðhorf og tilfinningar sínar gagnvart hnattrænum áhrifum og jafnræði allra jarðarbúa; náttúru og umhverfi; lýðræði, mannréttindum og réttlæti; jafnrétti og fjölmenningu; velferð og heilbrigði; og efnahagsþróun og framtíðarsýn. Í sjálfbærnimenntun felst einnig að börn og ungmenni takist í námi sínu á við margvísleg álitamál og ágreiningsefni. Kennsla og starfshættir innan skólans skulu fléttast saman við það viðhorf að markmið menntunar sé geta til aðgerða. Í því felst þjálfun í lýðræðislegum vinnubrögðum og því að stuðlað sé að áhuga og vilja til þess að börnin og ungmennin taki þátt í samfélaginu.“ (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011, bls. 18-19)

Þátttaka í verkefninu Skólar á grænni grein styður því með augljósum hætti við aðalnámskrá og ætti að auðvelda innleiðingu hennar í allt skólastarf. Mikilvægt er að taka tillit til allra grunnþátta aðalnámskrár í vinnu við verkefnið enda allir grunnþættirnir órjúfanlegir þættir sjálfbærnimenntunar og þar með Skóla á grænni grein.

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on email
Email
Scroll to Top